گپی صمیمانه با یک زبان شناس برجسته ی ایرانی: دکتر محمد دبیرمقدم، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی

 در  نخستین همایش بین المللی زبان ها و گویش های ایران که در دانشگاه سیستان و بلوچستان و با همکاری دانشگاه اوپسالای سوئد در زاهدان برگزار شد 

محمد اویس پیام،  زبان و ادبیات فارسی 85

جمعه صبح، 10/8/87 

نشریه سول: با سلام و عرض خسته نباشید، لطفا خود را معرفی کنید.

دکتر محمد دبیرمقدم: محمد دبیرمقدم هستم، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی. خوشحالم که در نخستین همایش بین المللی زبان ها و گویش های ایران که در دانشگاه سیستان و بلوچستان و با همکاری دانشگاه اوپسالای سوئد برگزار شد و بنده از اعضای کمیته علمی این همایش بودم، شرکت کردم.

نشریه سول: همایش را مختصرا ارزیابی کنید.

دکتر محمد دبیرمقدم: استقبال بسیار خوبی شده بود؛ حدود 140 چکیده رسیده بود، از بیست و چند کشور جهان و همچنین از دانشگاه های مختلف ایران اساتید، دانشجویان دکتری و محققان حضور داشتند. برای من واقعا سعادتی بود که در این همایش باشم، بخصوص که من به زبان بلوچی بسیار علاقه مندم و مقاله ی من در این زمینه بود و مقالات دیگری هم در این خصوص دارم. بنابراین برای من فرصتی بسیار گرانقدر و مغتنم بود که در خدمت همکاران، دوستان و دانشجویان باشم و همچنین از نزدیک شاهد رشد دانشگاه سیستان و بلوچستان باشم که برای من مایه ی دلگرمی است که اینقدر خدمت و پیشرفت و علاقه و کار و توانی که اکنون به کار بسته شده  را در دانشگاه می بینم و همه اعضای هیئت علمی، دانشجویان، کسانی که کار می کنند و به بهروزی و ارتقای علمی دانشگاه فکر می کنند باید قدردان باشند. چرا که این عمده ترین نمود وسعت هر دانشگاهی است.

نشریه سول: اگر امکان دارد زمینه هایی را که در آن کار و تحقیق کرده اید، به اختصار بیان کنید.

دکتر محمد دبیرمقدم: اگر کتاب های من را دیده باشید، بیشتر کارهایم نظری است؛ معرفی نظریه های  زبان شناسی در 15سال گذشته.  ولی از  سال پیش به زبان ها  و گویش ها ی ایرانی علاقه مند شدم و هر روز احساس می کنم نسبت به روز قبلم متفاوت هستم چرا که از این گنجینه و انبار علمی و فرهنگی هر روز چیزی آموختم. بنابراین من مفتخر هستم که به این حیطه وارد شدم و بسیار بسیار خوشحالم که یکی از زبان هایی که روی  آن به صورت گسترده کار کردم  و در حال کار هستم زبان بلوچی است که گونه های مختلف و متنوعی دارد و خدا را شکر می کنم  که من به این مسیر افتادم.

نشریه سول: آقای دکتر فرمودید که در زمینه ی زبان بلوچی پژوهش هایی دارید، لطفا بیشتر توضیح دهید.

دکتر محمد دبیرمقدم: من از چند جنبه روی زبان بلوچی کار کرده ام.  در واقع به بررسی ساختارهای دستوری و مشخصات نحوی زبان بلوچی پرداخته ام.  از جمله روی دو گونه ی بلوچی در منطقه ی ایرانشهر (بلوچی اربابان یا دهقانان و بلوچی بلوچان). چیزی که ما در زبان شناسی می گوییم" دو گویش اجتماعی". یک ویژگی که در تعدادی از زبان ها ی ایرانی یافت می شود و  در فارسی میانه هم وجود داشته است که "اِرگتی"  نام دارد. یعنی اینکه  مقایسه ی این زبان ها در فعل ها ی متعدی و لازم در زمان حال با فعل های لازم و متعدی در زمان گذشته مطابقت نشان می دهد. بنده روی این مبحث، در مورد تنوعی که وجود دارد در این همایش صحبت کردم و آن را با "بلوچی زابلی" بلوچی که در سیستان رایج است مقایسه کردم و تفاوت هایشان را ذکر نمودم.

در مورد دوره ی تکوینی زبان فارسی نو یا فارسی دوره ی اسلامی (دری) که در ادامه اش فارسی معاصر هست سه دیدگاه در سطح بین المللی وجود دارد. اتفاقا دو نفر از کسانی که در این مورد کتاب و مقاله دارند یکی پروفسور"اوتا" ست که حضور داشتند و دیگری دکتر صادقی. من دیدگاه خودم را در این زمینه مطرح کردم؛ مبنی بر اینکه شواهد و داده های زبان بلوچی می تواند در روشن کردن نقاط ابهامی که درباره ی شکل یادگیری زبان فارسی وجود دارد به عنوان یک زبان ایرانی دیگر کمک کند. این موضوع، اهمیت زبان ها و گویش های رایج در ایران را نشان می دهد کما این که این زبان ها فی نفسه دارای نظام بسیار ویژه و به لحاظ زبان شناختی جالب هستند و هم به لحاظ روشن کردن بیشینه ی تحولات زبان فارسی می توانند راه گشا باشند. بنده این ارتباط را مطرح کردم و خوشحالم که استادان غربی که در این زمینه صاحب اثر هستند  و بیست و چند سال قلم زده اند، از عکس العمل هایی که در صحبت با من داشتند به نظر می رسید  از این تحلیل راضی بودند. بنابراین ما و مسئولین فرهنگی کشورمان، همه باید در مورد حفظ زبان ها و گویش های محلی تلاش بکنند و بکنیم. چرا که این ها گنجینه های تاریخی و بخشی از میراث ایرانی  و اسلامی و فرهنگی ما هستند و مغتنم و گرانبها هستند.

نشریه سول: آیا زبان بلوچی از فارسی باستان به عنوان یک گویش جدا شده و بعد ها به مرور زمان به صورت نیم زبان و زبان در آمده یا خود از قبل به صورت زبان وجود داشته است؟

دکتر محمد دبیرمقدم: در تقسیم بندی همه ی این زبان ها یعنی بلوچی، کردی، فارسی، لکی، پشتو همه ی این ها نهایتا زبان ایرانی اند. یعنی یک زبان ایرانی مادر وجود داشته که این ها در واقع دختران آن زبان مادر هستند. البته در یک تقسیم بندی تاریخی، ما ابتدا زبان مادر را دو شاخه می کنیم. یکی شاخه ی غربی و یکی شاخه ی شرقی که پشتو شاخه ی شرقی است و شاخه ی غربی شامل فارسی، کردی، لری و بلوچی است. شاخه ی غربی، خود به دو شاخه ی جنوبی و شمالی تقسیم می شود. فارسی (باستان، میانه و نوین) در شاخه ی جنوبی و بلوچی در شاخه ی شمالی است. یعنی بلوچی و کردی و گیلکی و مازندرانی خواهران شاخه ی جنوبی (فارسی) هستند و در نهایت همه به یک نیای مشترک به نام زبان ایرانی وصل می شوند.

نشریه سول: در مورد تقسیم بندی که فرمودید آیا زبان بلوچی مانند فارسی، دوره ی باستانی و میانه دارد؟

دکتر محمد دبیرمقدم: بله، همه مرحله ی باستان،  میانه و نو دارند منتها ممکن است از یک زبان و گویشی به خاطر نداشتن خط و نظام نوشتاری، از مرحله ی میانه و باستانشی سندی در دست نداشته باشیم و سابقه ی آن ها قابل تعقیب نباشد. در مورد زبان بلوچی یا بعضی زبان های خاص این مساله وجود دارد. مثلا در مورد پیشینه ی زبان ژاپنی که اعتبار بین المللی دارد و به عنوان یکی از زبان های مهم دنیا به حساب می آید، اختلاف نظر وجود دارد. یعنی در مورد مادر و خانواده اش 3-4 نظر وجود دارد چرا که ژاپنی  از قرن چهاردهم به بعد خط دارد و قبل از این از آن اطلاعی در دست نیست یعنی از ژاپنی میانه و ژاپنی کهن خط و اثری وجود ندارد. بنابراین این که از زبان ها و گویش ها ی ایرانی در مرحله ی میانه و باستان اثری به جا نمانده چیزی غیر عادی نیست. از زبان مادی که خواهر زبان فارسی و زبان اوستا است غیر از چند کلمه اثری به جا نمانده است. به دلایل مختلف ممکن است این انقطاع حاصل شود ولی هیچ گاه از اعتبار آن زبان نمی کاهد.

نشریه سول: جایگاه زبان بلوچی را در بین زبان های ایرانی و در کل چگونه ارزیابی می کنید و آینده اش را چطور می بینید؟

دکتر محمد دبیرمقدم: به نظر من بلوچی پایگاه محکم خود را دارد و در بین زبان های ایرانی جایگاه مهمی دارد آنچه باید انجام بدهیم این است که زبان را بیشتر بشناسیم و در مورد ساختار ها ی آن تحقیق کنیم زیرا از این طریق می توانیم اطلاعات بسیار نویی را هم در مبحث زبان های ایرانی و هم در بخش نظریه های زبان شناسی به دست آوریم. زبان بلوچی زبانی ست ماندگار و  با توجه به تنوع گویشی که داخل آن وجود دارد و جمعیت قابل توجهی که به این زبان تکلم می کنند و پژوهش هایی که وجود دارد، من هیچ تردیدی ندارم که بلوچی قرن ها خواهد ماند. ضمن این که ما باید همواره به یاد داشته باشیم که همه ی زبان های ایرانی پشتیبان زبان ملی هستند و زبان فارسی متعلق به هیچ قوم خاصی نیست، هویت ملی و پیشینه ی فرهنگی همه ی ماست. زبان های متعددی که در کنار فارسی وجود دارند در واقع نشانه هایی از پیشینه و تاریخ و سابقه ی کهن فرهنگ ایرانی اند و مجموعه ی این ها موجب عزت ما به عنوان یک کالبد واحد غنی از نظر مؤلفه های اجتماعی و فرهنگی هستند. بنابراین ما با یاد دادن این زبان ها به بچه هایمان، این ها را حفظ کنیم. بچه ای که دو یا چند زبان می داند به لحاظ شناختی نسبت به بچه ی تک زبانه بهتر است و در دنیا تک زبانگی متعارف نیست، تک زبانگی استثناست؛ چند زبانگی قاعده است. بنابراین همه ی این ها ارزش اند و باید آن ها را حفظ کنیم و در موردشان تحقیق کنیم.

نشریه سول: با سپاس فراوان از وقتی که در اختیار ما قرار دادید.

منبع: نشریه فرهنگی.ادبی و اجتماعی(بلوچی-فارسی)دانشجویان بلوچ دانشگاه سیستان و بلوچستان: http://www.sawl.blogfa.com/post-28.aspx