زوال یا بقای زبان بلوچی

دکتر موسی محمودزهی

استاد یار دانشگاه ایرانشهر

در زبان شناسي يكي از اصول پايه اي، اصل"ديالكتيك زباني" است. بر اساس اين اصل، هيچ زبان يا گويشي به كلي از بين نميرود، بلكه شكسته و از صورتي به صورتي ديگر تبديل ميشود. (ارانسكي،1378،ص28).

بر اساس اين اصل، همه ي زبان ها به طور دائم شكسته و به گويش هايي تبديل ميشوند، و گويش هاي حاصل از آن زبان شكسته با وام دهي و وام گيري و تغيير و تحولات ديگر به زبان هاي جديدي تبديل ميشوند.

با توجه به اين اصل، زبان بلوچي كه هزاران سال زبان يك قوم مشخص بوده است، هرگز از بين نميرود. ممكن است اين زبان به گويش هاي ديگري بشكند  و حتي تغيير نام دهد، اما در ساخت زيرين زباني خود همچنان پايدار خواهد ماند.

اصل مشهور ديگري به نام "نسبيت زباني" وجود دارد كه مطرح كنندگان آن را ورف و ساپير ميشناسند. بر اساس اين اصل، عوامل محيطي و اجتماعي گويشوران يك زبان، تاثير مستقيمي در حفظ يا تغييرات آن زبان دارد. يكي از عوامل اجتماعي نسبيت زباني، حمايت مردمي سخنگويان آن زبان از زبان خودشان است. به عبارت ديگر، به هر ميزان كه سخنگويان آن زبان علاقه و احترام بيشتري به زبان خود احساس كنند، ميزان پايداري آن زبان بيشتر خواهد بود.

ماندگاري زبان بلوچي در طول هزاره ها نشان از علاقه ي اين قوم به زبان خود دارد و هيچ عامل ديگري نمي تواند توجيه كننده ی اين ماندگاري باشد. امروزه نيز ثابت شده كه يكي از عوامل حفظ هويت يك قوم، وجود زباني مستقل به نام آن قوم است. يعني هويت قومي و زباني تا حد زيادي مكمل يكديگرند. در تاريخ نمونه هايي وجود دارد كه اگر قومي اراده كند، مي تواند زبان مرده ی خود را حتي اگر هزاران سال از آن گذشته باشد، دوباره زنده كند. به عنوان نمونه زبان عبري زباني است كه پيش از ميلاد مسيح مرده و به فراموشي سپرده شده است. اما هواداران افراطي آن توانسته اند آن را در قرن بيستم يك بار ديگر زنده كرده و مانند هر زبان زنده ی ديگر به كار گيرند (آرلاتو،1373،ص73).

قرن بيستم با تمام فراز و نشيب هاي خود، براي زبان بلوچي قرن پر بركتي بود. در اين قرن بسياري از زبان شناسان مشهور جهان، در كنار مطالعه ی زبان هاي جهاني و به ويژه خانواده ی هندو اروپايي، به مطالعه ی زبان بلوچي نيز همت گماشتند. البته پايه ی مطالعات علمي بر روي زبان بلوچي در اواخر قرن نوزدهم ميلادي گذاشته شد و در قرن بيستم در جوار تلاش هاي غير بلوچ زبانان، بلوچ ها خود به طور جدي براي پايداري زبان خويش سنگ تمام گذاشتند.

نگراني گروهي از طرفداران افراطي زبان بلوچي، تاثير زبان هاي فارسي، اردو، عربي، انگليسي و پشتو بر بلوچي است. مسلم اين است كه اين چند زبان موقعيت بسيار بهتري نسبت به بلوچي دارند و در برابر زبان بلوچي، زبان غالب به حساب مي آيند. از آنجا كه حفظ اصالت زبان از نظر زبان شناسي يك ديدگاه مردود است، نبايد از وام گيري چند واژه از زبانهايي مثل فارسي، اردو، انگليسي و... توسط بلوچي نگران بود. اگر كمي به اين موضوع خوشبينانه تر برخورد كنيم، وام گيري از زبان هاي فوق توسط بلوچي امتيازي براي اين زبان است و هرگز ضعفي براي آن تلقي نمي شود و هستي آن را تهديد نمي كند. مهم آن است كه ساخت زيرين اين زبان محفوظ مي ماند و قابل زوال نيست. براي اثبات اين مورد مي توانيم سرنوشت زبان انگليسي را قياس كنيم.

زبان انگليسي معاصر كه شايد امروزه مطرح ترين زبان دنيا باشد، در دايره ی واژگان و حتي در بعضي از ساختارهاي صرفي و نحوي خود، از بيش از هفتاد زبان زنده و مرده ی جهان وام گرفته است (رضايي باغ بيدي،1377،ص14). اين وام گيري ها باعث تقويت زبان انگليسي شده و از آن يك زبان قدرتمند ساخته است. مي دانيم كه پيش از انگليسي، زبان هاي فرانسوي، اسپانيايي و آلماني و حتي عربي داراي وضعيت بهتري نسبت به انگليسي بودند. دليل اينكه انگليسي نسبت به زبان هاي ديگر موقعيت ممتازتري به دست آورد، چيزي جز همت مردم انگليسي زبان براي گسترش زبانشان نبود. بنابر اصل "نسبيت زباني"، به هر ميزان كه همت و علاقه مندي مردمي به زبانشان بیشتر باشد، به همان نسبت توان پايداري و ارجمندي آن در ميان زبان هاي ديگر بيشتر خواهد شد.

بنابر دو اصل فوق و امكانات ثبت و نگهداري زبان ها در قرن حاضر، هيچ زباني به طور كلي نابود نخواهد شد مگر اينكه گويشوران آن زبان خود به آن بي علاقه شوند و هويت قومي خود را از هويت زباني خود جدا بدانند.

در حال حاضر، علاقه ی بلوچ ها براي گسترش و پايداري زبانشان از وضعيت مطلوبي برخوردار است. اين علاقه مندي حافظ پايداري اين زبان در ميان ديگر زبان هاي دنياست. اما براي كيفيت بخشيدن به گسترش و پايداري اين زبان ايراني، موارد زير ضروري به نظر مي رسد:

یک، دولت ايران براي پايداري و گسترش اين زبان ايراني همت بيشتري بنمايد. دو، بلوچ ها از تمام امكانات قرن حاضر براي ثبت و نگهداري زبان خود استفاده كنند. سه، بلوچ ها علاقه به حفظ و گسترش زبان خود را در نسل هاي متمادي اين قوم تقويت و نهادينه كنند.

در خصوص علاقه ي بلوچ ها براي تقويت زبان خود، شعر مشهور"بلوچي مئي وتي شهدين زبان انت" گواه خوبي است.⁽²⁾

يادداشت ها:

(1) در بخش هندو ايراني، بلوچي در كنار فارسي، پشتو و كردي از زبان هاي مهين شناخته شده  و نه در كنار تاجيكي، آسي، گيلكي، مازندراني كه در زمره ی زبان هاي كهين هستند.

(2) براي اطلاع از صورت كامل شعر مراجعه كنيد به 1. ديوان شعر آزات جمال الديني، 2. گلچيني از ادبيات بلوچي، نوشته ژوزف الفنباين 3. مقايسه دستور فارسي و انگليسي، نوشته محمد زرين نگار.

       منابع:

1. آرلاتو، آنتوني، زبانشناسي تاريخي، ترجمه يحيي مدرسي، انتشارات پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، تهران،1373.

          ۲ . ارنسكي، م.ي.، زبان هاي ايراني، ترجمه علي اشرف صادقي، انتشارات سخن، تهران،1378.

3. رضايي باغ بيدي، حسن، واژه شناسي و ريشه شناسي زبان انگليسي، انتشارات مفتون همداني، همدان،1377.

4. كاتسز، كنت، زبان هاي جهان، ترجمه رضي هيرمندي، انتشارات مركز نشر دانشگاهي، چاپ اول،1376.

      منبع:  گاهنامه سول:   http://www.sawl.blogfa.com/  نشانی: زاهدان،